ورم ملایم مچ و ساق هر دو پا در روزهای اول بعد از زایمان معمولاً بخشی از بازگشت بدن به وضعیت پیش از بارداری است. اما ورم تازه یا بیشترشونده فقط در یک پا، به‌ویژه اگر با درد، گرمی یا قرمزی همراه باشد، نیازمند ارزیابی پزشکی فوری است. تنگی نفس یا درد قفسه سینه، حتی بدون ورم پا، از علائم اورژانسی است و نباید برای بررسی آن صبر کرد. سردرد شدید یا ماندگار، تغییر دید و ورم شدید صورت یا دست‌ها نیز پس از زایمان به رسیدگی فوری نیاز دارند.

یکی از مزایای درمان واریس با لیزر درون‌رگی، امکان انجام آن بدون جراحی باز و با دوره نقاهت نسبتاً کوتاه در بسیاری از بیماران است.

ورم طبیعی بعد از زایمان چه شکلی است؟

طبق راهنمای مراقبت پس از زایمان بیمارستان Sinai Health، دیدن کمی ورم در ساق و کف پا در دو هفته اول بعد از زایمان طبیعی است و بالا نگه‌داشتن پاها و پرهیز از ایستادن طولانی به کم شدن آن کمک می‌کند.

ورمی که با این تصویر جور درمی‌آید معمولاً این ویژگی‌ها را دارد:

  • هر دو پا را کم‌وبیش به یک اندازه درگیر کرده است؛
  • درد، گرمی یا قرمزی ندارد؛
  • با استراحت و بالا گذاشتن پا کمتر می‌شود.

اگر ورم با مراقبت‌های ساده بهتر نشد یا به‌جای کم شدن بیشتر شد، منتظر نوبت بعدی معاینه نمانید و با پزشک یا ماما تماس بگیرید.

چرا بعد از زایمان پاها ورم می‌کنند؟

بارداری و تغییرات هورمونی از علت‌های شناخته‌شده ورم پا هستند و بدن برای دفع مایعی که در این دوران جمع شده به زمان نیاز دارد. چند عامل دیگر هم می‌تواند ورم را در روزهای بعد از زایمان بیشتر کند:

  • کم‌تحرکی: وقتی پاها مدت زیادی حرکت نمی‌کنند، عضلات ساق خون را به سمت بالا فشار نمی‌دهند.
  • ایستادن یا نشستن طولانی: ماندن طولانی در یک وضعیت، تجمع مایع در پاها را بیشتر می‌کند.
  • برخی داروها: داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)، برخی داروهای فشار خون از گروه مسدودکننده‌های کانال کلسیم، کورتون‌ها و داروهای هورمونی از داروهایی‌اند که می‌توانند ورم ایجاد کنند. اگر فکر می‌کنید دارویی ورم شما را بیشتر کرده، آن را خودسرانه قطع نکنید و با پزشک مشورت کنید.
  • رگ‌های واریسی: اگر در بارداری واریس پیدا کرده باشید، سنگینی و ورم پا ممکن است تا مدتی بعد از زایمان ادامه داشته باشد.

کدام ورم ممکن است نشانه لخته خون باشد؟

طبق اطلاعات کالج سلطنتی متخصصان زنان و مامایی بریتانیا (RCOG)، خطر لخته وریدی در بارداری بالا می‌رود و بیشترین مقدار آن درست بعد از زایمان است. این عارضه همچنان نادر است و در دوران بارداری و شش هفته اول بعد از زایمان، حدود ۱ تا ۲ نفر از هر ۱۰۰۰ زن را درگیر می‌کند. سزارین و زایمانی که بیش از ۲۴ ساعت طول بکشد از عوامل افزایش خطر بعد از زایمان‌اند. مایو کلینیک هم تأکید می‌کند که افزایش خطر لخته ناشی از بارداری ممکن است تا شش هفته بعد از زایمان ادامه داشته باشد.

لخته در رگ‌های عمقی پا (DVT) معمولاً یک طرف بدن را درگیر می‌کند. این نشانه‌ها را جدی بگیرید:

  • ورم یک پا، به‌خصوص اگر ناگهانی یا بیشتر از پای دیگر باشد؛
  • درد، گرفتگی یا حساسیت به لمس که اغلب از ساق شروع می‌شود؛
  • گرمی پوست پای درگیر؛
  • قرمزی یا تغییر رنگ پوست.

اگر یک پا تازه متورم شده یا ورم آن بیشتر شده است، بی‌درنگ برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید؛ درد کم یا نبود قرمزی، لخته را رد نمی‌کند. پزشک با معاینه و در صورت لزوم سونوگرافی وریدهای پا، احتمال لخته را بررسی می‌کند. DVT گاهی بدون علامت واضح رخ می‌دهد.

میزان پاسخ به درمان واریس صورت در افراد مختلف متفاوت است و به ویژگی‌های عروق و روش انتخاب‌شده بستگی دارد.

ورم همراه با سردرد، تاری دید یا تنگی نفس چه معنایی دارد؟

پره‌اکلامپسی بعد از زایمان: فشار خون بالای خطرناک ممکن است بعد از زایمان هم ایجاد شود، حتی در کسی که در دوران بارداری چنین مشکلی نداشته است. طبق مایو کلینیک، بیشتر موارد در ۴۸ ساعت اول بعد از زایمان ظاهر می‌شود، اما گاهی تا شش هفته یا دیرتر هم رخ می‌دهد. سردرد شدید، تغییرات دید مثل تاری یا حساسیت به نور، درد بالای شکم به‌ویژه زیر دنده‌های سمت راست، تهوع و استفراغ، تنگی نفس و کم شدن ادرار از نشانه‌های آن‌اند. مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC) هم ورم شدید دست‌ها یا صورت را، که با ورم مختصر معمولِ بارداری فرق دارد، از علائم هشدار می‌داند.

مشکل قلبی پس از زایمان (کاردیومیوپاتی پری‌پارتوم): به گفته انجمن قلب آمریکا، این نوع نارسایی قلب ممکن است از ماه آخر بارداری تا پنج ماه بعد از زایمان شروع شود. ورم مچ پا، تنگی نفس هنگام فعالیت یا موقع دراز کشیدن، خستگی، تپش قلب و بیشتر شدن ادرار شبانه از علائم آن است. چون این علائم شبیه تغییرات معمول اواخر بارداری است، ممکن است دیر جدی گرفته شود.

نشانه‌هایی که مراجعه فوری می‌خواهند

اگر هر کدام از این علائم را دارید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین بیمارستان بروید:

  • تنگی نفس ناگهانی؛
  • تنگی نفس تازه یا بدترشونده هنگام فعالیت یا دراز کشیدن، حتی اگر ناگهانی نباشد؛
  • درد یا فشار قفسه سینه، به‌خصوص اگر با نفس عمیق یا سرفه بدتر شود؛
  • سرفه همراه با خون؛
  • سرگیجه شدید، غش یا ضربان قلب خیلی تند.

اگر این علائم را دارید، بی‌درنگ با پزشک تماس بگیرید یا به مرکز درمانی مراجعه کنید و منتظر نوبت عادی نمانید:

  • ورم، درد، گرمی یا قرمزی یک پا یا یک دست؛
  • ورم شدید دست‌ها یا صورت؛
  • سردردی که خوب نمی‌شود یا بدتر می‌شود، یا سردرد همراه با تاری دید؛
  • درد بالای شکم، تهوع یا استفراغ شدید؛
  • تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر؛
  • خونریزی از رگ واریسی، حتی اگر مقدار آن کم باشد.

اگر مطمئن نیستید علامتی جدی است یا نه، با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید و بگویید که اخیراً زایمان کرده‌اید.

افرادی که با مشکلات عروقی و اختلالات گردش خون در پا مواجه هستند، می‌توانند برای دریافت راهنمایی تخصصی به دکتر برادران مراجعه کنند.

در خانه برای کم کردن ورم معمولی چه کاری مفید است؟

این توصیه‌ها فقط برای ورم ملایم و بدون درد هر دو پاست، نه برای ورم دردناک یک پا یا ورمی که با علائم هشدار همراه است:

  • در زمان استراحت پاها را بالاتر از سطح قلب قرار دهید؛
  • از ایستادن طولانی پرهیز کنید و در عین حال تا جایی که پزشک اجازه داده، حرکت و راه رفتن را کنار نگذارید؛ RCOG تحرک بعد از زایمان را برای کاهش خطر لخته مهم می‌داند؛
  • آب کافی بنوشید و از کم‌آبی بدن پرهیز کنید؛
  • نمک غذا را کم کنید؛
  • داروهای تجویزشده را بدون مشورت قطع نکنید.

اگر بعد از زایمان رگ‌های واریسی باقی بماند

سازمان جهانی بهداشت در راهنمای سلامت مادران توضیح می‌دهد که علائم واریس ممکن است با پیشرفت بارداری بیشتر شود، اما بیشتر زنان طی چند ماه بعد از زایمان تا حدی بهبود را تجربه می‌کنند. اگر بعد از این مدت هنوز درد، سنگینی یا ورم مرتبط با واریس دارید، یا پوست اطراف رگ‌ها تغییر رنگ داده، معاینه متخصص عروق و سونوگرافی داپلر به روشن شدن وضعیت کمک می‌کند. خونریزی از رگ واریسی هم نیازمند رسیدگی فوری است.

اگر ورم پا بعد از زایمان با هیچ‌یک از علائم هشدار بالا همراه نیست اما آزارتان می‌دهد یا بیش از انتظار طول کشیده، معاینه پزشک کمک می‌کند علت آن مشخص شود و در صورت نیاز سونوگرافی داپلر انجام شود.

منابع

  • Sinai Health — Taking Care of Yourself After Birth — تاریخ بازبینی درج نشده
  • Royal College of Obstetricians and Gynaecologists — Reducing the risk of venous thrombosis in pregnancy and after birth — تاریخ بازبینی درج نشده
  • Mayo Clinic — Deep vein thrombosis (DVT): Symptoms and causes — ۲۰۲۲
  • Mayo Clinic — Postpartum preeclampsia: Symptoms and causes — تاریخ بازبینی درج نشده
  • CDC — Urgent Maternal Warning Signs (Hear Her) — تاریخ بازبینی درج نشده
  • American Heart Association — Peripartum Cardiomyopathy (PPCM) — تاریخ بازبینی درج نشده
  • MedlinePlus — Foot, leg, and ankle swelling — ۲۰۲۵
  • MedlinePlus — Deep venous thrombosis — ۲۰۲۵
  • Royal College of Obstetricians and Gynaecologists — Diagnosis and treatment of venous thrombosis in pregnancy and after birth — تاریخ بازبینی درج نشده
  • WHO — WHO recommendations on maternal health, second edition — ۲۰۲۵
  • NICE — Varicose veins: diagnosis and management (CG168) — ۲۰۱۳