اگر نیمهشب یا صبح با درد شدید و ناگهانی شست پا از خواب بیدار شدهاید و مفصل شست قرمز، متورم، گرم و بهشدت حساس شده است، یکی از بیماریهایی که باید به آن فکر کرد نقرس است.
حمله نقرس میتواند آنقدر دردناک باشد که حتی تماس ملحفه با مفصل برای فرد آزاردهنده شود. بااینحال هر درد یا ورم شست پا نقرس نیست. عفونت مفصل، آسیب، آرتروز و بعضی بیماریهای التهابی میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند؛ بنابراین تشخیص صرفاً براساس ظاهر انگشت درست نیست.
از رگهای سطحی و عنکبوتی تا واریسهای پیشرفتهتر، انتخاب روش درمان نیازمند بررسی تخصصی است؛ موضوعی که در روند درمان دکتر برادران مورد توجه قرار میگیرد.
نقرس چیست و چرا شست پا را درگیر میکند؟
نقرس نوعی آرتریت التهابی است که در اثر تشکیل و تجمع کریستالهای اورات مونوسدیم در داخل یا اطراف مفاصل ایجاد میشود.
بدن هنگام تجزیه موادی به نام پورین، اسید اوریک تولید میکند. اسید اوریک معمولاً در خون حل میشود و بخش زیادی از آن از طریق کلیه دفع میشود.
اگر میزان اورات خون برای مدت کافی بالا بماند، امکان تشکیل کریستال افزایش پیدا میکند. این کریستالها میتوانند در مفصل رسوب کنند و سیستم ایمنی را فعال کنند؛ نتیجه آن یک حمله شدید التهابی است.
مفصل قاعده شست پا یا اولین مفصل متاتارسوفالانژیال یکی از شایعترین محلهای حمله نقرس است.
علت واریس صورت میتواند با عواملی مانند زمینه ژنتیکی، نازک بودن پوست، قرار گرفتن طولانی در معرض آفتاب و تغییرات عروقی مرتبط باشد. برای تشخیص و درمان حتما به کلینیک ایران واریس دکتر برادران مراجعه کنید.
علائم نقرس پا چیست؟
حمله کلاسیک نقرس معمولاً شروع سریعی دارد و ممکن است طی چند ساعت به اوج برسد.
علائم مهم عبارتاند از:
- درد شدید مفصل
- ورم
- قرمزی
- گرمی واضح محل
- حساسیت شدید هنگام لمس
- محدود شدن حرکت مفصل
بسیاری از حملات شبانه شروع میشوند.
اگر فرد میگوید «دیشب هیچ مشکلی نداشتم ولی صبح شستم آنقدر درد میکرد که نمیتوانستم روی پا بایستم»، نقرس یکی از تشخیصهای مهم است.
یکی از مهمترین خدمات کلینیک درمان واریس، بررسی دقیق عروق و تشخیص تفاوت بین مشکلات سطحی و اختلالات عمیقتر وریدی است.
آیا نقرس فقط شست پا را درگیر میکند؟
خیر.
اگرچه شست پا محل بسیار شناختهشدهای است، نقرس میتواند مفاصل دیگری را نیز گرفتار کند؛ از جمله:
- مچ پا
- قسمت میانی پا
- زانو
- دست و مچ دست
- آرنج
- انگشتان
بنابراین فردی که درد و تورم ناگهانی مچ پا دارد نیز ممکن است نقرس داشته باشد.
اسید اوریک بالا یعنی حتماً نقرس داریم؟
خیر.
این یکی از باورهای اشتباه درباره بیماری است.
برخی افراد سالها سطح اورات بالایی دارند ولی هرگز حمله نقرس را تجربه نمیکنند. از طرف دیگر، نتیجه آزمایش اسید اوریک در جریان یک حمله حاد ممکن است حتی کمتر از حد انتظار باشد.
به همین دلیل آزمایش خون باید همراه با علائم و معاینه تفسیر شود.
راهنمای NICE توصیه میکند اگر علائم بهشدت به نقرس مشکوک باشند ولی اورات خون هنگام حمله پایینتر از حد تشخیصی باشد، آزمایش حداقل دو هفته بعد از فروکشکردن حمله دوباره بررسی شود.
نقرس چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک ابتدا درباره نحوه شروع درد، سابقه حملات قبلی، محل درگیری، داروهای مصرفی و بیماریهای زمینهای سؤال میکند.
آزمایش اسید اوریک نیز معمولاً بخشی از ارزیابی است.
اگر تشخیص همچنان نامشخص باشد، یکی از دقیقترین روشها نمونهبرداری از مایع مفصل و بررسی آن زیر میکروسکوپ برای یافتن کریستالهای اورات است.
در برخی بیماران ممکن است سونوگرافی مفصل، رادیوگرافی یا CT با انرژی دوگانه نیز کمککننده باشد.
آیا درد و قرمزی شست پا ممکن است عفونت باشد؟
بله و به همین دلیل خودتشخیصی نقرس همیشه ایمن نیست.
آرتریت سپتیک یا عفونت مفصل نیز میتواند با درد شدید، تورم، قرمزی و گرمی ایجاد شود و نیازمند درمان سریع است.
اگر درد مفصل همراه با تب، لرز، بیماری عمومی، ضعف شدید یا شرایطی مانند نقص ایمنی باشد، بررسی فوری اهمیت بیشتری دارد.
پزشک هنگام مواجهه با یک مفصل قرمز و متورم باید احتمال عفونت را هم در نظر بگیرد.
چرا نقرس شبها شروع میشود؟
حملات نقرس در بسیاری از بیماران در شب یا ساعات ابتدایی صبح دیده میشوند.
چند مکانیسم احتمالی برای این الگو مطرح شده است؛ از جمله تغییرات دمای محیطی مفصل، کاهش نسبی آب بدن در طول شب و شرایطی که رسوب کریستالها را آسانتر میکنند.
اما شروع شبانه بهتنهایی برای تشخیص بیماری کافی نیست.
چه چیزهایی حمله نقرس را تحریک میکنند؟
زمینه اصلی نقرس افزایش بار اورات بدن است، اما بعضی شرایط ممکن است در افراد مستعد با شروع حمله همراه شوند.
از جمله:
- مصرف زیاد الکل
- بعضی غذاهای بسیار پرپورین
- برخی نوشیدنیهای شیرین حاوی فروکتوز
- کمآبی
- بیماری یا جراحی اخیر
- تغییر ناگهانی سطح اورات
- بعضی داروها، از جمله برخی داروهای ادرارآور
بااینحال نقرس را نباید صرفاً نتیجه «غذا خوردن اشتباه» دانست. ژنتیک، عملکرد کلیه، داروها و بیماریهای همراه نقش مهمی دارند.
برای حمله نقرس چه کار کنیم؟
هدف در حمله حاد، کاهش التهاب و درد است.
براساس راهنماهای بالینی، درمان ممکن است با یکی از گزینههای زیر انجام شود:
- داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی
- کلشیسین
- کورتیکواستروئید کوتاهمدت
اما اینکه کدام گزینه برای یک بیمار مناسب است به بیماری کلیوی، مشکلات معده، بیماری قلبی، سایر داروها و شرایط پزشکی او بستگی دارد.
بنابراین بهتر است فرد داروی فرد دیگری را مصرف نکند یا دوز دارو را خودسرانه تغییر ندهد.
استفاده از کمپرس سرد روی مفصل نیز میتواند در کنار درمان تجویزشده به کاهش درد کمک کند.
آیا فقط با رژیم غذایی میتوان نقرس را درمان کرد؟
معمولاً خیر.
تغذیه سالم و اصلاح وزن در فرد دارای اضافهوزن مفید است، اما در بیمارانی که نقرس مشخص و عودکننده دارند ممکن است برای کنترل بلندمدت به داروی کاهشدهنده اورات نیاز باشد.
هدف این داروها کاهش پایدار سطح اورات و جلوگیری از تشکیل کریستالهای جدید است.
درمان طولانیمدت مناسب میتواند تعداد حملات را کاهش دهد، رسوبات نقرسی را کوچک کند و از آسیب مفصل جلوگیری کند.
چه غذاهایی برای نقرس بهتر است محدود شوند؟
توصیههای غذایی باید متعادل باشند و رژیمهای بسیار سخت معمولاً ضروری نیستند.
در افراد مبتلا به نقرس، محدود کردن مصرف زیاد مواردی مانند:
- نوشیدنیهای الکلی، خصوصاً مصرف زیاد
- احشاء مانند جگر و قلوه
- مقادیر زیاد برخی گوشتها و غذاهای دریایی پرپورین
- نوشیدنیهای شیرین حاوی قند زیاد
میتواند بخشی از برنامه کنترل بیماری باشد.
اما رژیم غذایی جای درمان دارویی لازم را نمیگیرد.
آیا قطع کامل گوشت حملات نقرس را متوقف میکند؟
نه لزوماً.
سطح اورات تنها تحت تأثیر غذای مصرفی نیست. بخش زیادی از پورینهای بدن از متابولیسم طبیعی سلولهای خود بدن ناشی میشوند.
عملکرد کلیه و ژنتیک نیز اهمیت زیادی دارند.
بنابراین بیمار نباید خود را به دلیل ابتلا به نقرس مقصر بداند یا رژیم غذایی بسیار محدودکنندهای را بدون دلیل شروع کند.
نقرس درماننشده چه عوارضی دارد؟
اگر سطح اورات بالا باقی بماند، حملات ممکن است بیشتر و طولانیتر شوند.
در بیماری طولانیمدت ممکن است تجمعات کریستالی موسوم به توفوس در اطراف مفاصل و بافتها تشکیل شود.
نقرس کنترلنشده همچنین میتواند موجب:
- آسیب مزمن مفصل
- محدودیت حرکتی
- تغییر شکل مفاصل
- ایجاد سنگهای اوریکی کلیه در برخی افراد
شود.
به همین دلیل فقط خاموشکردن درد هر حمله کافی نیست و در بیماران مناسب باید کنترل بلندمدت نیز برنامهریزی شود.
چه زمانی درد شست پا نیاز به مراجعه سریع دارد؟
در موارد زیر بهتر است بررسی پزشکی سریعتر انجام شود:
- اولین بار است چنین حملهای ایجاد شده؛
- درد بسیار شدید است؛
- مفصل بهشدت قرمز و داغ شده؛
- تب یا لرز دارید؛
- زخم یا عفونت پوستی نزدیک مفصل وجود دارد؛
- دیابت یا نقص ایمنی دارید؛
- نمیتوانید وزن خود را روی پا قرار دهید؛
- علائم با درمان قبلی متفاوت است.
جمعبندی
درد ناگهانی و شدید شست پا همراه با قرمزی، گرمی و ورم یکی از الگوهای کلاسیک نقرس است، اما تنها علت ممکن نیست.
تشخیص صحیح اهمیت زیادی دارد؛ زیرا عفونت مفصل میتواند ظاهری شبیه نقرس داشته باشد و نیازمند درمان فوری باشد.
آزمایش اسید اوریک، معاینه و در موارد نامشخص بررسی مایع مفصل یا تصویربرداری میتوانند به تشخیص کمک کنند. در نقرس تأییدشده نیز هدف فقط کاهش درد امروز نیست؛ کنترل طولانیمدت اورات میتواند از حملات و آسیب مفصل آینده جلوگیری کند.
سوالات متداول درباره نقرس پا
حمله نقرس معمولاً چند روز طول میکشد؟
بدون درمان ممکن است درد و التهاب چند روز تا بیش از یک هفته ادامه پیدا کند. شروع زودهنگام درمان مناسب معمولاً به کنترل سریعتر علائم کمک میکند.
آیا ممکن است اسید اوریک طبیعی باشد ولی نقرس داشته باشیم؟
بله. سطح اورات هنگام حمله ممکن است پایینتر از حد معمول باشد و در صورت شک بالینی، آزمایش باید پس از فروکشکردن حمله تکرار شود.
آیا قهوه برای نقرس ممنوع است؟
قهوه بهطور عمومی در فهرست مواد غذایی ممنوع برای همه بیماران نقرسی قرار ندارد. مهمتر از حذف یک ماده خاص، الگوی کلی تغذیه، وزن، الکل و کنترل اورات است.
آیا نقرس درمان قطعی دارد؟
استعداد زمینهای ممکن است باقی بماند، اما با کنترل مناسب سطح اورات میتوان در بسیاری از بیماران از حملات جلوگیری کرد و کریستالهای موجود را بهتدریج کاهش داد.
