اگر صبح از خواب بیدار میشوید و با گذاشتن اولین قدم روی زمین درد تیز یا شدیدی در پاشنه احساس میکنید، تنها نیستید. درد پاشنه یکی از مشکلات شایع پا است و یکی از شناختهشدهترین الگوهای آن، درد شدید در اولین قدمهای صبح یا پس از مدتی استراحت است.
بسیاری از افراد این درد را فوراً به «خار پاشنه» نسبت میدهند، اما در واقع شایعترین علت چنین الگویی معمولاً مشکلی در بافتی به نام فاشیای کف پا است. این وضعیت که اغلب با نام «پلانتار فاشییت» یا دقیقتر «پلانتار فاشیوپاتی» شناخته میشود، یکی از شایعترین دلایل درد قسمت زیرین پاشنه است.
نکته مهم این است که وجود خار استخوانی در عکس رادیولوژی الزاماً علت درد نیست. بسیاری از افراد خار پاشنه دارند ولی هیچ دردی احساس نمیکنند و در مقابل، افرادی وجود دارند که درد شدید پاشنه دارند اما خار استخوانی قابلتوجهی در تصویربرداری آنها دیده نمیشود.
دکتر برادران در کلینیک ایران واریس، خدمات تخصصی درمان واریس را با روشهای کمتهاجمی مانند لیزر، اسکلروتراپی و رادیوفرکانسی انجام میدهد.
علت درد پاشنه پا در صبح چیست؟
فاشیای کف پا یک نوار محکم از بافت همبند است که از استخوان پاشنه به سمت انگشتان کشیده میشود. این بافت نقش مهمی در حمایت از قوس پا و جذب بخشی از نیروهای واردشده هنگام راهرفتن دارد.
وقتی فشار واردشده به این ساختار بیشتر از توان تحمل آن باشد، ممکن است بافت دچار تحریک و تغییرات تدریجی شود. هنگام خواب و استراحت، پا برای چند ساعت بدون تحمل وزن باقی میماند. وقتی صبح ناگهان روی پا میایستید، فاشیای کف پا دوباره کشیده و تحت فشار قرار میگیرد و همین موضوع میتواند باعث درد شدید در اولین قدمها شود.
به همین دلیل یکی از مشخصترین نشانههای درد فاشیای کف پا این است که:
- اولین قدمهای صبح بسیار دردناک هستند؛
- پس از چند دقیقه راهرفتن درد کمی بهتر میشود؛
- بعد از نشستن طولانی و دوباره بلند شدن درد بازمیگردد؛
- ایستادن یا راهرفتن طولانی میتواند درد را دوباره تشدید کند.
درمان واریس صورت با لیزر یکی از روشهای رایج برای کاهش رگهای سطحی و قابلمشاهده صورت است. واریس صورت معمولاً در اطراف بینی، گونهها یا بخشهای دیگر صورت دیده میشود و انتخاب روش درمان به نوع و شدت رگها بستگی دارد.
درد خار پاشنه دقیقاً کجاست؟
درد معمولاً در قسمت زیر پاشنه، بهخصوص کمی متمایل به سمت داخل پا احساس میشود.
بعضی افراد درد را اینطور توصیف میکنند:
- احساس فرو رفتن سوزن در پاشنه
- درد تیز هنگام اولین قدم
- سوزش یا تیر کشیدن زیر پاشنه
- احساس کوفتگی شدید
- درد هنگام ایستادن بعد از استراحت
درد ممکن است فقط در یک پا ایجاد شود یا هر دو پا را درگیر کند.
آیا درد پاشنه یعنی حتماً خار پاشنه داریم؟
خیر؛ و این یکی از مهمترین نکاتی است که باید درباره درد پاشنه بدانید.
اصطلاح «خار پاشنه» در بین مردم بسیار رایج است، اما خار استخوانی که در عکس X-ray دیده میشود الزاماً عامل اصلی درد نیست.
خار پاشنه یک برجستگی استخوانی در استخوان پاشنه است که میتواند در طول زمان ایجاد شود. بااینحال بسیاری از افراد بدون هیچ علامتی چنین تغییری دارند.
در بیشتر بیمارانی که الگوی کلاسیک درد صبحگاهی دارند، مشکل اصلی بافت نرم فاشیای کف پا است، نه اینکه یک خار استخوانی مانند میخ وارد بافت شود.
به همین دلیل درمان موفق معمولاً بر کاهش فشار روی فاشیای کف پا، افزایش انعطافپذیری و اصلاح عوامل زمینهای متمرکز است؛ نه صرفاً برداشتن خار استخوان.
چرا درد بعد از چند قدم بهتر میشود؟
این ویژگی برای بسیاری از بیماران عجیب است.
هنگامی که بعد از خواب شروع به حرکت میکنید، بافتهای پا بهتدریج گرمتر و انعطافپذیرتر میشوند و درد ممکن است کمتر شود.
اما بهترشدن درد بعد از چند قدم به معنی برطرفشدن مشکل نیست.
اگر فرد برای مدت طولانی سرپا بماند، پیادهروی طولانی داشته باشد یا فشار زیادی به پا وارد کند، درد معمولاً دوباره افزایش پیدا میکند.
چه کسانی بیشتر در معرض درد پاشنه هستند؟
هر فردی میتواند دچار این مشکل شود، اما برخی شرایط احتمال آن را افزایش میدهند.
اضافهوزن
افزایش وزن میتواند فشار بیشتری هنگام ایستادن و راهرفتن به پا وارد کند.
ایستادن طولانی
افرادی که به دلیل شغل خود ساعات زیادی روی پا هستند، بهخصوص روی سطوح سخت، ممکن است بیشتر دچار درد شوند.
افزایش ناگهانی فعالیت ورزشی
اگر فردی که فعالیت محدودی داشته ناگهان دویدن یا پیادهروی طولانی را شروع کند، فاشیای کف پا ممکن است فرصت کافی برای تطبیق با فشار جدید نداشته باشد.
کف پای صاف یا قوس زیاد
ساختار پا میتواند نحوه توزیع نیرو را تغییر دهد. هم کف پای صاف و هم قوس بسیار زیاد در بعضی افراد با افزایش فشار روی فاشیای کف پا همراه هستند.
کوتاهی عضلات ساق
کاهش انعطاف عضلات ساق و محدودیت حرکت مچ پا میتواند فشار بیشتری هنگام راهرفتن به ساختارهای کف پا منتقل کند.
کفش نامناسب
کفشی که حمایت و راحتی مناسبی ندارد، خصوصاً هنگام فعالیت زیاد، ممکن است علائم را تشدید کند.
برای درد پاشنه در خانه چه کار کنیم؟
بیشتر موارد درد فاشیای کف پا بدون جراحی درمان میشوند، اما بهبود ممکن است تدریجی باشد.
فعالیتی که درد را تشدید میکند کمتر کنید
لازم نیست کاملاً بیحرکت شوید، اما اگر دویدن یا پیادهروی طولانی درد را شدیدتر میکند، مدتی حجم فعالیت را کاهش دهید.
از کفش مناسب استفاده کنید
کفشی انتخاب کنید که:
- اندازه مناسب داشته باشد؛
- کفی راحت داشته باشد؛
- قوس پا را بهطور مناسب حمایت کند؛
- فرسوده و کاملاً تخت نباشد.
راهرفتن طولانی با پای برهنه روی زمین سخت ممکن است در بعضی افراد درد را بیشتر کند.
حرکات کششی انجام دهید
کشش عضلات ساق و فاشیای کف پا یکی از بخشهای مهم درمان محافظهکارانه است.
برای کشش کف پا میتوانید در حالت نشسته، انگشتان پا را بهآرامی به سمت خود بکشید تا کشش ملایمی در کف پا احساس شود.
انجام این حرکت پیش از برداشتن اولین قدمهای صبح برای بعضی افراد مفید است.
یخ میتواند درد را کاهش دهد
قرار دادن یخ پیچیدهشده در پارچه روی محل درد برای مدت کوتاه میتواند به کنترل علائم کمک کند.
برخی افراد از یک بطری آب یخزده استفاده میکنند و کف پا را بهآرامی روی آن حرکت میدهند.
یخ را مستقیماً و برای مدت طولانی روی پوست قرار ندهید.
آیا کفی طبی برای خار پاشنه مفید است؟
کفی یا Heel Cup در بعضی افراد میتواند فشار روی پاشنه را کاهش دهد، اما همه بیماران الزاماً به کفی اختصاصی و گرانقیمت نیاز ندارند.
نوع ساختار پا، کفش، میزان درد و فعالیت فرد باید در انتخاب کفی در نظر گرفته شود.
بهخصوص اگر کف پای صاف یا اختلال واضح در ساختار پا وجود داشته باشد، ارزیابی تخصصی میتواند در انتخاب وسیله مناسب کمک کند.
آیا برای تشخیص خار پاشنه باید عکس بگیریم؟
در بیشتر افرادی که علائم کلاسیک پلانتار فاشییت دارند، پزشک میتواند با شرح حال و معاینه به تشخیص برسد و تصویربرداری از همان ابتدا ضروری نیست.
ممکن است پزشک در شرایطی تصویربرداری درخواست کند؛ برای مثال اگر:
- درد بسیار شدید یا غیرمعمول باشد؛
- سابقه ضربه وجود داشته باشد؛
- احتمال شکستگی استرسی مطرح باشد؛
- درد با درمانهای معمول بهتر نشود؛
- علائم با تشخیص معمول تطابق نداشته باشند.
جالب اینکه در X-ray ممکن است خار پاشنه دیده شود، اما وجود آن بهتنهایی علت درد را ثابت نمیکند.
چه زمانی درد پاشنه ممکن است علت دیگری داشته باشد؟
تمام دردهای پاشنه ناشی از فاشیای کف پا نیستند.
برخی علل دیگر عبارتاند از:
- التهاب یا آسیب تاندون آشیل
- بورسیت
- شکستگی استرسی استخوان پاشنه
- گیر افتادن بعضی اعصاب
- سندرم تونل تارسال
- آسیب شدید یا شکستگی
- برخی بیماریهای التهابی مفاصل
محل درد نیز اهمیت دارد. درد پشت پاشنه بیشتر میتواند تاندون آشیل یا بورس را مطرح کند، درحالیکه درد کلاسیک فاشیای کف پا معمولاً در زیر پاشنه احساس میشود.
چه زمانی باید برای درد پاشنه به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر درد خفیف باشد و اخیراً شروع شده باشد، میتوان اقدامات ساده را امتحان کرد.
اما در شرایط زیر بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود:
- درد شدید است و راهرفتن را مختل کرده؛
- چند هفته ادامه پیدا کرده و بهتر نشده است؛
- مرتب عود میکند؛
- درد پس از ضربه شدید ایجاد شده؛
- تورم قابلتوجه وجود دارد؛
- پا دچار بیحسی یا گزگز شده است؛
- نمیتوانید وزن خود را روی پا قرار دهید؛
- دیابت دارید و دچار مشکل جدید پا شدهاید.
همچنین درد ناگهانی همراه با صدای تق یا احساس پارگی در پشت پاشنه میتواند با آسیب تاندون آشیل یا آسیب جدی دیگری مرتبط باشد و نیاز به ارزیابی سریع دارد.
آیا خار پاشنه به جراحی نیاز دارد؟
در اغلب بیماران خیر.
بیشتر موارد پلانتار فاشییت با درمانهای غیرجراحی مانند اصلاح فعالیت، کشش، کفش مناسب و سایر روشهای محافظهکارانه بهبود پیدا میکنند.
درمان میتواند زمانبر باشد و بهبود یکشبه اتفاق نمیافتد.
جراحی معمولاً برای درصد محدودی از افرادی مطرح میشود که با وجود درمان کافی و طولانیمدت همچنان علائم شدید دارند.
جمعبندی
درد پاشنه در اولین قدمهای صبح یکی از نشانههای بسیار شناختهشده پلانتار فاشییت یا فاشیوپاتی کف پا است.
برخلاف تصور عمومی، وجود «خار پاشنه» در عکس الزاماً دلیل اصلی درد نیست. بسیاری از خارهای استخوانی بدون علامت هستند و درمان معمولاً بر کاهش فشار واردشده به فاشیای کف پا، انجام حرکات کششی، اصلاح فعالیت و استفاده از کفش مناسب تمرکز دارد.
اگر درد شدید، طولانیمدت، غیرمعمول یا همراه با تورم، بیحسی یا ناتوانی در راهرفتن باشد، بهتر است علت دقیق آن توسط پزشک بررسی شود.
سوالات متداول درباره درد پاشنه و خار پاشنه
آیا خار پاشنه خودبهخود از بین میرود؟
خود برجستگی استخوانی ممکن است باقی بماند، اما درد میتواند حتی بدون از بین رفتن خار کاملاً یا تا حد زیادی برطرف شود؛ زیرا خار همیشه علت اصلی درد نیست.
آیا راه رفتن با پای برهنه برای خار پاشنه خوب است؟
برای بسیاری از افراد مبتلا به درد کف پاشنه، راهرفتن طولانی با پای برهنه روی سطح سخت میتواند فشار و درد را بیشتر کند.
چرا بعد از نشستن طولانی دوباره پاشنه درد میگیرد؟
بعد از استراحت، فاشیای کف پا دوباره در اولین قدمها تحت کشش قرار میگیرد؛ به همین دلیل درد ممکن است شبیه درد صبحگاهی برگردد.
آیا خار پاشنه و کف پای صاف به هم ارتباط دارند؟
کف پای صاف میتواند الگوی توزیع نیرو در پا را تغییر دهد و در برخی افراد یکی از عوامل مرتبط با فشار روی فاشیای کف پا باشد، اما هر فرد دارای کف پای صاف دچار درد پاشنه نمیشود.
